System kaucyjny a odpady komunalne i poziomy recyklingu gminy

System kaucyjny nie jest częścią gminnego systemu gospodarowania odpadami komunalnymi - prowadzą go podmioty reprezentujące, czyli operatorzy. Opakowania, które mieszkańcy oddają do automatów i sklepów, przestają więc płynąć przez umowy gminy z odbierającymi odpady. Gmina nadal odpowiada jednak za poziomy recyklingu, a te liczy się z całej masy odpadów komunalnych. Ten artykuł pokazuje, jak oba systemy się spotykają.

Obowiązek punktu odbierania opakowań w każdej gminie opisujemy osobno w artykule Punkt odbierania opakowań w gminie, a perspektywę wspólnoty płacącej za odpady - w tekście Automat kaucyjny a opłata za odpady we wspólnocie.

W skrócie

• Gmina musi osiągnąć poziom przygotowania do ponownego użycia i recyklingu odpadów komunalnych: 56% za 2026 r., rosnący o punkt procentowy rocznie do 65% za 2035 r. (art. 3b ust. 1 ucpg).
• Operator systemu kaucyjnego przekazuje gminie do 31 stycznia roczne sprawozdanie o opakowaniach zebranych na jej terenie (art. 40p ustawy opakowaniowej).
• Według komunikatu Ministerstwa Klimatu i Środowiska dane z tego sprawozdania wlicza się do gminnego poziomu recyklingu; w BDO są na nie osobne pola.
• PSZOK może przyjmować opakowania kaucyjne na podstawie umowy z podmiotem reprezentującym (art. 3 ust. 2aa ucpg).
• Żeby nie liczyć dwa razy, masy kaucyjne nie trafiają do sprawozdań PSZOK prowadzonych przez inne podmioty ani zbierających odpady (art. 9na ust. 1a, art. 9nb ust. 1a ucpg).

Dwa systemy obok siebie

Ministerstwo Klimatu i Środowiska w odpowiedziach na pytania o system kaucyjny wskazuje, że system nie nakłada kosztów na gminy, a mniejsza ilość odpadów trafiających do systemu komunalnego ma pomagać w ograniczaniu jego kosztów. To ocena ministerstwa, nie przepis - o wysokości opłaty nadal decyduje rada gminy.

Poziomy, które gmina musi osiągnąć

Poziom przygotowania do ponownego użycia i recyklingu to stosunek masy odpadów komunalnych przygotowanych do ponownego użycia i poddanych recyklingowi do masy wytworzonych odpadów komunalnych (art. 3b ust. 1a ucpg). Osobny limit dotyczy składowania (art. 3b ust. 2a).

W latach pośrednich wymagany poziom recyklingu rośnie o jeden punkt procentowy rocznie, a limit składowania wynosi 30% w latach 2025–2029 i 20% w latach 2030–2034 (art. 3b ust. 1 i 2a ucpg).

Jak opakowania kaucyjne trafiają do gminnego wyniku

Podmiot reprezentujący sporządza roczne sprawozdanie o odpadach opakowaniowych odebranych ze sklepów i innych punktów zbierających na terenie danej gminy i przekazuje je wójtowi, burmistrzowi albo prezydentowi miasta (albo związkowi międzygminnemu lub metropolitalnemu) do 31 stycznia za poprzedni rok (art. 40p ust. 1 i 2 ustawy opakowaniowej). Sprawozdanie zawiera masę zebranych odpadów i sposób ich zagospodarowania, masę pozostałości z sortowania skierowanych do składowania lub termicznego przekształcania oraz masę przygotowaną do ponownego użycia i recyklingu (art. 40p ust. 3 pkt 2).

Ministerstwo Klimatu i Środowiska w komunikacie w sprawie zaliczania opakowań kaucyjnych do gminnych poziomów recyklingu wyjaśniło, jak te dane wykazać w rocznym sprawozdaniu gminy w BDO:

• Dział VIII B - nowe pola na masę zebranych odpadów opakowaniowych i masę przygotowaną do ponownego użycia i recyklingu; dane uwzględnia się przy obliczaniu osiągniętego poziomu.
• Działy VIII D i VIII E - pola na pozostałości z sortowania przekazane do składowania i do termicznego przekształcania.
• Dział X B - tu gmina załącza sprawozdanie podmiotu reprezentującego.
• Masy z systemu kaucyjnego wykazuje się osobno od odpadów odebranych od właścicieli nieruchomości i sumuje dopiero przy obliczaniu poziomu.

Według komunikatu dane za pierwsze trzy miesiące działania systemu w 2025 r. trafiają do sprawozdań składanych w 2026 r. Operator nie składa sprawozdania zerowego - jeśli w danej gminie nic nie zebrał, gmina go nie dostanie. Jeśli na terenie gminy działa kilku operatorów, sprawozdań może być kilka.

Po drugiej stronie ustawa wyklucza podwójne liczenie: masy opakowań kaucyjnych nie uwzględnia w swoim sprawozdaniu podmiot prowadzący PSZOK, jeśli nie jest nim gmina (art. 9na ust. 1a ucpg), ani podmiot zbierający odpady komunalne (art. 9nb ust. 1a).

Kalendarz sprawozdawczy gminy

1. Do 31 stycznia - sprawozdania od operatorów systemu kaucyjnego (art. 40p ust. 2) oraz od PSZOK i zbierających (art. 9na ust. 2, art. 9nb ust. 2).
2. Do 31 marca - roczne sprawozdanie gminy do marszałka województwa i WIOŚ, przez BDO; zawiera m.in. osiągnięte poziomy (art. 9q ust. 2, 3 i 5).
3. Do 30 kwietnia - analiza stanu gospodarki odpadami komunalnymi, udostępniana w BIP (art. 9tb ust. 2 i 3).

Osiągnięte poziomy gmina publikuje też na stronie urzędu i w sposób zwyczajowo przyjęty (art. 3 ust. 2 pkt 9 lit. c ucpg).

Co grozi za nieosiągnięcie poziomów

Gmina, która nie osiąga poziomów z art. 3b, podlega karze pieniężnej liczonej odrębnie dla każdego poziomu (art. 9z ust. 2a ucpg). Karę za poziom recyklingu oblicza się jako iloczyn jednostkowej stawki opłaty za składowanie zmieszanych odpadów komunalnych i brakującej masy potrzebnej do osiągnięcia poziomu (art. 9z ust. 3 w związku z art. 9x ust. 3). Kary nakłada w drodze decyzji wojewódzki inspektor ochrony środowiska, który może zawiesić ich zapłatę albo je umorzyć (art. 9zb ust. 2 i 3). Niezłożenie sprawozdania jest równoznaczne z niewykonaniem obowiązku osiągnięcia poziomów (art. 9q ust. 4).

Wniosek praktyczny: sprawozdanie operatora to dla gminy dokument, którego brak może kosztować. Warto wiedzieć, którzy operatorzy działają na terenie gminy, i przed końcem stycznia sprawdzić, czy sprawozdania dotarły.

PSZOK jako punkt zbiórki opakowań kaucyjnych

Każda gmina musi mieć co najmniej jeden stacjonarny PSZOK (art. 3 ust. 2b ucpg), a ustawa pozwala, by PSZOK przyjmował także opakowania objęte systemem kaucyjnym, na podstawie umowy z podmiotem reprezentującym (art. 3 ust. 2aa). To nie obowiązek, tylko możliwość.

Co to oznacza w praktyce:

• PSZOK działa wtedy jako „inny punkt zbierający” - ustawa opakowaniowa używa tego pojęcia, ale go nie definiuje. Podmiot reprezentujący finansuje wypłaty kaucji i koszty zbierania w takich punktach (art. 40i ust. 1 pkt 5 i 6), a formę zabezpieczenia rozliczeń określa umowa (art. 40i ust. 3a).
• Ustawa każe wywiesić w widocznym miejscu informację o warunkach zwrotu opakowań i kaucji przedsiębiorcom prowadzącym sklep lub inny punkt zbierający, którzy uczestniczą w systemie co najmniej w zakresie pobierania kaucji (art. 42 ust. 2). PSZOK kaucji nie pobiera, więc to, jaka informacja ma wisieć przy punkcie, najlepiej zapisać w umowie z operatorem.
• Rozliczenia finansowe z operatorem odbywają się w okresach rozliczeniowych nie dłuższych niż miesiąc (art. 40i ust. 3).
• PSZOK ma zwykle ograniczone godziny otwarcia, a mieszkaniec oddaje opakowania częściej niż odpady wielkogabarytowe. Automat dostępny od strony ulicy rozwiązuje ten problem lepiej niż stanowisko wewnątrz ogrodzenia.

Jeśli PSZOK prowadzi sama gmina, sposób wykazania mas kaucyjnych ustal przed pierwszym sprawozdaniem - przepisy o wyłączeniu z art. 9na ust. 1a dotyczą podmiotów innych niż gmina. Gdy automat ma stanąć na gruncie gminnym poza PSZOK, obowiązują zasady udostępniania nieruchomości, które opisujemy w artykule Grunt gminny pod automat kaucyjny.

Co sprawdzić w gminie

1. Którzy operatorzy systemu kaucyjnego zbierają opakowania na terenie gminy i czy przekazali sprawozdania za poprzedni rok.
2. Czy sprawozdanie operatora zostało załączone w dziale X B i wykazane osobno w dziale VIII B.
3. Czy regulamin PSZOK przewiduje przyjmowanie opakowań kaucyjnych i czy jest podpisana umowa z operatorem.
4. Czy analiza stanu gospodarki odpadami pokazuje zmianę w masie tworzyw i metali odbieranych od mieszkańców - to dane do rozmowy o przyszłych przetargach na odbiór odpadów.

Najczęstsze pytania

Czy opakowania z systemu kaucyjnego liczą się do poziomu recyklingu gminy?

Tak. Ministerstwo Klimatu i Środowiska w komunikacie w sprawie zaliczania opakowań kaucyjnych do gminnych poziomów recyklingu wskazało, że dane ze sprawozdania podmiotu reprezentującego wykazuje się w osobnych polach działu VIII B sprawozdania gminy w BDO i uwzględnia przy obliczaniu osiągniętego poziomu. Samo sprawozdanie operatora gmina załącza w dziale X B.

Do kiedy operator systemu kaucyjnego przekazuje gminie sprawozdanie?

Do 31 stycznia za poprzedni rok kalendarzowy (art. 40p ust. 2 ustawy o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi). Sprawozdanie dotyczy opakowań odebranych ze sklepów i innych punktów zbierających na terenie danej gminy. Operator, który w gminie nic nie zebrał, nie składa sprawozdania zerowego.

Czy PSZOK może przyjmować butelki i puszki z kaucją?

Może, ale nie musi. Ustawa o utrzymaniu czystości i porządku w gminach pozwala, by punkt selektywnego zbierania odpadów komunalnych przyjmował opakowania objęte systemem kaucyjnym na podstawie umowy z podmiotem reprezentującym (art. 3 ust. 2aa). Wypłaty kaucji i koszty zbierania w takim punkcie finansuje operator systemu (art. 40i ust. 1 pkt 5 i 6 ustawy opakowaniowej).