Automat kaucyjny a opłata za odpady we wspólnocie: co się zmienia

Automat kaucyjny wyjmuje ze strumienia odpadów butelki i puszki, zanim trafią do kontenera. Z tego faktu łatwo wyciągnąć wniosek, że opłata za odpady spadnie. Przepisy nie dają takiej gwarancji i dlatego w tym artykule nie znajdziesz obiecanej kwoty ani procentu. Znajdziesz natomiast rozbiór tego, co opłatę naprawdę wyznacza — i wskazanie trzech miejsc, w których urządzenie coś zmienia.

Szerszy kontekst decyzji opisujemy w przewodniku Butelkomat na osiedlu.

W skrócie

• W budynku wielolokalowym obowiązki właściciela nieruchomości w zakresie odpadów obciążają wspólnotę mieszkaniową albo spółdzielnię mieszkaniową (art. 2 ust. 3 ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach).
• Wysokość opłaty to iloczyn stawki i jednego z mierników wybranych uchwałą rady gminy: liczby mieszkańców, zużytej wody albo powierzchni lokalu mieszkalnego; gmina może też ustalić jedną stawkę od gospodarstwa domowego (art. 6j ust. 1 i 2, art. 6k ust. 1).
• W żadnej z tych metod objętość odpadów nie jest miernikiem. Mniej butelek w kontenerze nie obniża więc opłaty samo z siebie.
• Co się zmienia: ryzyko opłaty podwyższonej za niedopełnienie obowiązku selektywnego zbierania (art. 5 ust. 1 pkt 3, art. 6k ust. 3, art. 6ka) i objętość w pojemnikach.
• Kaucja wraca do mieszkańca, nie do wspólnoty. To korzyść dla budżetu domowego, nie dla rozliczenia wspólnoty.

Kto w bloku jest „właścicielem nieruchomości”

To pierwsza rzecz, która zaskakuje nowy zarząd. W budynku wielolokalowym, w którym ustanowiono odrębną własność lokali, obowiązki właściciela nieruchomości w zakresie gospodarowania odpadami obciążają wspólnotę mieszkaniową albo spółdzielnię mieszkaniową, a w imieniu wspólnoty działa jej zarząd albo zarządca (art. 2 ust. 3 ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach). Deklarację składa więc wspólnota, a nie każdy mieszkaniec osobno, i wspólnota jest adresatem konsekwencji, jeśli segregacja na nieruchomości zawiedzie.

Z czego wynika wysokość opłaty

Dla nieruchomości, na których zamieszkują mieszkańcy, opłata stanowi iloczyn stawki i jednego z trzech mierników: liczby mieszkańców zamieszkujących nieruchomość, ilości zużytej wody albo powierzchni lokalu mieszkalnego (art. 6j ust. 1). Rada gminy może też przyjąć jedną stawkę od gospodarstwa domowego (art. 6j ust. 2). Wybór metody i wysokość stawki ustala rada gminy w uchwale (art. 6k ust. 1), a stawki nie są dowolne — ustawa wiąże ich maksymalną wysokość z przeciętnym miesięcznym dochodem rozporządzalnym na osobę ogółem, ogłaszanym przez Prezesa GUS.

To nie błąd w tabeli. Żadna z ustawowych metod nie odnosi się do masy ani objętości odpadów wytworzonych na nieruchomości zamieszkanej, więc urządzenie, które zmniejsza ich ilość, nie zmienia wyniku mnożenia. Każdy, kto obiecuje wspólnocie konkretną oszczędność na opłacie, mówi o czymś, czego przepisy nie przewidują — chyba że pokazuje uchwałę konkretnej gminy, która przewiduje coś więcej.

Co automat faktycznie zmienia

Ryzyko opłaty podwyższonej

Właściciel nieruchomości ma obowiązek zbierania w sposób selektywny odpadów komunalnych powstałych na nieruchomości (art. 5 ust. 1 pkt 3). Jeżeli tego nie robi, procedura jest trzystopniowa: podmiot odbierający odpady przyjmuje je jako niesegregowane i powiadamia o tym wójta, burmistrza albo prezydenta miasta oraz właściciela nieruchomości; organ wszczyna na tej podstawie postępowanie; a następnie określa decyzją wysokość opłaty za miesiąc lub miesiące, w których obowiązku nie dopełniono, stosując stawkę podwyższoną (art. 6ka ust. 1–3). Stawkę podwyższoną ustala rada gminy w wysokości nie niższej niż dwukrotna i nie wyższej niż czterokrotna stawka podstawowa (art. 6k ust. 3).

Dwie rzeczy warto tu wiedzieć. Pierwsza: konsekwencje ponosi cała nieruchomość, bo to wspólnota jest właścicielem nieruchomości w rozumieniu ustawy — wystarczy, że w altanie znajdzie się frakcja zmieszana z surowcami. Druga: orzecznictwo sądów administracyjnych nie jest jednolite co do tego, czy jednorazowe stwierdzenie nieprawidłowej segregacji wystarczy do naliczenia opłaty podwyższonej, czy potrzebna jest powtarzalność. Praktyczny wniosek dla zarządu jest ten sam w obu wariantach: na zawiadomienie trzeba zareagować, zanim zapadnie decyzja.

Automat nie usuwa tego ryzyka, ale zmniejsza jego podstawę: wyjmuje ze strumienia frakcje, na których najczęściej potyka się segregacja, i robi to nie apelem w gablocie, tylko kaucją. To argument, który na zebraniu działa lepiej niż obietnica oszczędności — bo jest prawdziwy.

Objętość w pojemnikach

Automaty ze zgniataniem zmniejszają objętość opakowań, więc ten sam kontener mieści ich znacznie więcej. Dla zarządu oznacza to mniej przepełnionych pojemników, mniej worków stawianych obok altany i mniej interwencji. Czy przełoży się to na mniejszą liczbę pojemników albo rzadszy wywóz, zależy od regulaminu utrzymania czystości i porządku w Twojej gminie, od umowy gminy z odbierającym i od przyjętej metody — dlatego jest to rozmowa z urzędem, a nie wniosek z katalogu urządzenia.

Lokale użytkowe w budynku

Gminy mają obowiązek zorganizowania odbierania odpadów komunalnych od właścicieli nieruchomości, na których zamieszkują mieszkańcy (art. 6c ust. 1). Nieruchomości niezamieszkane — a takie bywają lokale użytkowe w parterze — rada gminy może objąć systemem gminnym uchwałą (art. 6c ust. 2); poza systemem właściciel ma własną umowę z odbierającym. W obu przypadkach liczba i objętość pojemników jest parametrem, a nie liczbą mieszkańców — i tu zmniejszenie objętości może mieć wymierne znaczenie. Zasady obowiązujące w konkretnej gminie trzeba sprawdzić w uchwałach rady, bo różnią się między gminami.

Kaucja: korzyść mieszkańca, nie wspólnoty

W modelu, w którym wspólnota udostępnia teren, kaucję odbiera osoba, która oddała opakowanie. Przychodem wspólnoty jest czynsz z umowy, a nie kaucja — i tylko ten czynsz trafia do rozliczenia jako pożytek z nieruchomości wspólnej. Kwalifikację podatkową tego przychodu opisujemy w przewodniku Butelkomat na osiedlu; sposób jej ujęcia ustal z księgowością wspólnoty.

Deklaracja: kiedy trzeba ją poprawić

Właściciel nieruchomości składa deklarację o wysokości opłaty do wójta, burmistrza albo prezydenta miasta w terminie 14 dni od dnia zamieszkania na nieruchomości pierwszego mieszkańca lub powstania na niej odpadów komunalnych (art. 6m ust. 1¹). W razie zmiany danych będących podstawą ustalenia wysokości opłaty nową deklarację składa się do 10 dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym nastąpiła zmiana, a opłatę w zmienionej wysokości uiszcza się za miesiąc, w którym zmiana nastąpiła (art. 6m ust. 2).

Co to znaczy przy automacie? Samo postawienie urządzenia nie zmienia danych z deklaracji dla części mieszkalnej, bo liczba mieszkańców, zużycie wody i metraż pozostają te same. Deklarację koryguje się wtedy, gdy zmieniają się dane, które do niej wpisano — na przykład liczba i objętość pojemników, jeśli to one są podstawą dla nieruchomości niezamieszkanej. Przed złożeniem korekty warto to przegadać w urzędzie: deklaracja złożona „na zapas”, w oderwaniu od faktycznej zmiany, tworzy problem, a nie go rozwiązuje.

Dane, które i tak trafiają do gminy

Zbiórka kaucyjna nie jest dla gminy niewidoczna. Podmiot reprezentujący, czyli operator systemu kaucyjnego, przekazuje gminie roczne sprawozdanie o masie opakowań i odpadów opakowaniowych zebranych na jej terenie — do 31 stycznia za poprzedni rok (art. 40p ustawy o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi). Gmina uwzględnia te dane w swoim rocznym sprawozdaniu z gospodarowania odpadami komunalnymi (art. 9q ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach), a Ministerstwo Klimatu i Środowiska w komunikacie wprost wskazało, jak wykazać je w BDO i że wlicza się je do obliczania poziomu przygotowania do ponownego użycia i recyklingu. Masy z systemu kaucyjnego nie uwzględnia się natomiast w sprawozdaniach punktów selektywnego zbierania ani podmiotów zbierających odpady komunalne (art. 9na i art. 9nb), żeby nie policzyć ich dwa razy.

Dla wspólnoty to informacja pośrednia, ale użyteczna: punkt zbiórki na osiedlu pracuje na gminne poziomy recyklingu (art. 3b), a więc na sprawę, która samorząd realnie boli. To argument do rozmowy z urzędem o lokalizacji, dojeździe albo gruncie — opisujemy go z perspektywy gminy w artykule Punkt odbierania opakowań w gminie.

Co sprawdzić w swojej gminie przed zebraniem

1. Którą metodę przyjęła rada gminy i jaka jest stawka podstawowa — to jedna uchwała, zwykle dostępna w BIP.
2. Jaka jest stawka podwyższona za niedopełnienie obowiązku selektywnego zbierania, w granicach od dwukrotności do czterokrotności stawki podstawowej.
3. Co mówi regulamin utrzymania czystości i porządku o liczbie i objętości pojemników oraz o częstotliwości odbioru.
4. Czy nieruchomości niezamieszkane są w gminie objęte systemem gminnym i na jakich zasadach.
5. Czy gmina prowadziła kontrole segregacji na nieruchomościach wielolokalowych i w jakim trybie zawiadamia o nieprawidłowościach.

Pięć odpowiedzi z BIP to materiał, z którym można stanąć przed właścicielami bez obiecywania czegokolwiek. O tym, jak przeprowadzić samo głosowanie, piszemy w artykule Zebranie wspólnoty a automat kaucyjny.

Dalej w tym temacie

• Co składa się na koszt automatu kaucyjnego — pozycje, o które warto zapytać w ofercie
• Jakie dane o opakowaniach trafiają do raportu ESG — jeśli zbiórka ma być częścią sprawozdawczości

Najczęstsze pytania

Czy automat kaucyjny obniży opłatę za odpady we wspólnocie?

Sam z siebie nie. Opłata to iloczyn stawki i miernika wybranego uchwałą rady gminy: liczby mieszkańców, zużytej wody, powierzchni lokalu mieszkalnego albo liczby gospodarstw domowych (art. 6j ust. 1 i 2 ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach). Żaden z tych mierników nie odnosi się do ilości odpadów, więc mniejsza objętość w kontenerze nie zmienia wyniku. Automat ogranicza natomiast ryzyko opłaty podwyższonej za brak selektywnego zbierania.

Co to opłata podwyższona i kogo dotyczy w bloku?

To opłata naliczana za miesiąc lub miesiące, w których nie dopełniono obowiązku selektywnego zbierania odpadów, według stawki od dwukrotności do czterokrotności stawki podstawowej (art. 6k ust. 3). Określa ją decyzją wójt, burmistrz albo prezydent miasta po powiadomieniu przez podmiot odbierający odpady (art. 6ka). W budynku wielolokalowym adresatem obowiązków właściciela nieruchomości jest zarząd nieruchomości wspólnej (art. 2 ust. 3), więc konsekwencje dotyczą całej nieruchomości, a nie jednego mieszkania.

Czy po postawieniu automatu trzeba zmienić deklarację?

Tylko wtedy, gdy zmieniają się dane będące podstawą ustalenia wysokości opłaty. Dla części mieszkalnej liczba mieszkańców, zużycie wody i metraż pozostają te same, więc zwykle nie. Jeśli jednak podstawą są pojemniki — co dotyczy nieruchomości niezamieszkanych — korektę składa się do 10 dnia miesiąca następującego po miesiącu zmiany (art. 6m ust. 2). Zakres zmiany warto potwierdzić w urzędzie przed złożeniem deklaracji.

Czy wspólnota dostaje pieniądze z kaucji?

Nie. Kaucję odbiera osoba, która oddała opakowanie. Przychodem wspólnoty może być czynsz z umowy udostępnienia terenu albo rozliczenie z operatorem w modelu z dzierżawą urządzenia — oba wynikają z umowy, nie z kaucji. Modele porównujemy w przewodniku dla wspólnot.

Czy zebrane opakowania liczą się do gminnych poziomów recyklingu?

Tak, na warunkach opisanych przez Ministerstwo Klimatu i Środowiska w komunikacie w sprawie zaliczania opakowań kaucyjnych do gminnych poziomów recyklingu. Podstawą są dane z rocznego sprawozdania podmiotu reprezentującego przekazywanego gminie do 31 stycznia (art. 40p ustawy o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi), które gmina uwzględnia we własnym sprawozdaniu (art. 9q ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach). Nie wpływa to jednak na wysokość opłaty, którą płaci wspólnota.